Ruh Adam

Konusu

Ruh Adam bir tarihî roman gibi açılır ama öyle değildir. İlk bölümde bir Uygur masalı anlatılır. Kamlançu ülkesinde Yüzbaşı Burkay, bir bahar günü büyük bir çam ağacının yanında Açığma Kün adlı güzel bir Karluk kızı görür ve evli olduğu hâlde ona âşık olur. Kırk gün boyunca ağacın yanına gider; kırk birinci gün kız kaybolur. Derdinden hastalanan Burkay sonunda şeytanlara başvurur. Şeytanların başı, Açığma Kün'e kavuşması için karısını ejderhalar kağanına kurban vermesini ister; Burkay bunu kabul eder. Ölmeden önce karısı ona beddua eder: iyiliğe kötülükle karşılık veren Burkay'ın ruhu, kıyamete kadar dünyaya her gelişinde ıstırap çekecektir. Tanrı bu dileği kabul eder.

Asıl hikâye Cumhuriyet yıllarında, İstanbul'da geçer ve masalın bir tekrarı olarak kurulmuştur. Yüzbaşı Selim Pusat, askerliği bir meslek değil inanç olarak gören, hayatını orduya adamış bir subaydır. Harp Akademisi'nde bir harp tarihi dersinde, iyi komutanların yetişmesi için krallık yönetiminin daha elverişli olduğunu savunduğu için kralcılık ve vatan hainliğiyle suçlanır. Tutuklanır, generalle sert bir tartışmaya girer ve yargılanır. Kendisi ve onu destekleyen arkadaşı Yüzbaşı Şeref iki yıl hapse mahkûm edilir, rütbeleri sökülür. Hapisten çıktıktan sonra kimsesi olmayan Şeref, "Tiyatro bitti" diye bir not bırakarak intihar eder. Selim onu kendi eliyle gömer. Bu sırada edebiyat öğretmeni olan eşi Ayşe Pusat da işinden atılmıştır.

Yıllar sonra Selim bir kütüphanede tasnif memuru olarak çalışmaktadır. Ayşe, kız lisesindeki görevine geri döner ve evlerine öğrencilerinden Güntülü, Aydolu ve Nurkan'ı davet eder. İnsanlardan uzaklaşmış, sert ve alaycı bir adam olan Selim, bu arada akşamları gittiği Çamlı Koru'da esrarengiz bir kadın sesi duymaya başlar. Korunun kanepesinde karşılaştığı genç kız, Ayşe'nin eski öğrencisi Leyla Mutlak'tır; Selim daha sonra onun aslında Osmanlı hanedanından bir prenses ve tahtın varisi olduğunu öğrenir. Leyla, Selim'in hanedan ve devlet ideallerinin bir simgesi gibidir. Ama korudaki sesin sahibi Leyla değildir. Bir kır gezisinde Selim, o sesin Güntülü'ye ait olduğunu anlar.

Bu noktada Yek adlı çirkin, yaşı belirsiz, esrarengiz bir adam ortaya çıkar. Yek, Selim'in kendisinden yirmi beş yaş küçük bir kıza âşık olacağını söyler; Selim önce buna güler. Yek romanda farklı kılıklarda, bir ajan, bir doktor olarak yeniden görünür. Selim, kendisinden çok genç olan Güntülü'ye karşı duygularını önce inkâr eder, sonra kendine itiraf eder. Şeref'in duvardaki fotoğrafı her yanlış adımda yüz ifadesini değiştirerek onu uyarır. Selim, Güntülü'ye aşkını bir mektupla bildirir; mektup açılmadan geri gelir. Güntülü'nün hayali ise ona iki bin yıl önce, Mete'nin ordusundayken de sevgili olduklarını söyler.

Romanın sonunda Yek, Selim'e bir çağrı kâğıdı getirir ve onu Büyük Mahkeme'ye götürür. Peygamberlerin, eski Türk hükümdar ve komutanlarının, aile büyüklerinin bulunduğu bu doğaüstü mahkemede Selim, eşine ve askerlik mesleğine ihanet ettiği, iradesini kaybettiği gerekçesiyle suçlu bulunur. Ona son bir şans verilir: aynı suçu işlemiş, Cengiz Han ordusundan bir komutan olan Yüzbaşı Kubudak ile vuruşacaktır. Çamlı Koru'da geçen bu vuruşma aslında Selim'in kendi nefsiyle savaşıdır ve Selim yenilir. Oğlu Tosun'la vedalaştıktan sonra çerçevedeki resmi kaybolur; Selim gerçek dünyadan çekilir. Kitap, Uygur soyundan bir öğrenci olan Ülker'in, Burkay'ın ve sevgilisinin ıstıraplı seslerini duymasıyla ve bu seslerin artık Selim Pusat'a ait olduğunu sezmesiyle kapanır.

Kişiler

• Selim Pusat: Ordudan atılan yüzbaşı, romanın başkahramanı. Askerliği inanç sayan, iradesiyle övünen ama aşk karşısında yenilen bir adamdır; araştırmacılar onu Atsız'ın kendisi olarak görür.
• Güntülü: Ayşe Pusat'ın öğrencisi, Selim'in âşık olduğu genç kız. Çamlı Koru'daki esrarengiz sesin sahibidir.
• Ayşe Pusat: Selim'in eşi, edebiyat öğretmeni. Vefakâr, sabırlı ve kin tutmayan ideal eş tipidir.
• Leyla Mutlak: Ayşe'nin eski öğrencisi, Osmanlı hanedanından bir prenses. Selim'in devlet ve hanedan ideallerini temsil eder.
• Yüzbaşı Şeref: Selim'le birlikte ordudan atılan ve intihar eden arkadaşı. Atsız'a göre "şerefi" temsil eder.
• Yek: Farklı kılıklara giren, şeytani, esrarengiz varlık. Adı eski Uygur metinlerinde şeytan anlamına gelir.
• Yüzbaşı Kubudak: Büyük Mahkeme'de Selim'in vuruştuğu Moğol komutan. Atsız'a göre ihtirası temsil eder.
• Yüzbaşı Burkay ve Açığma Kün: Romanın başındaki Uygur masalının âşıkları; Selim ile Güntülü'nün geçmişteki karşılıkları.
• Aydolu ve Nurkan: Güntülü'nün yakın arkadaşları, Ayşe'nin "Işık Kızlar" dediği öğrencileri.
• Tosun: Selim ile Ayşe'nin küçük oğlu.
• Ülker: Romanın sonunda geçmişin seslerini duyan Uygur kökenli öğrenci.

Tarihî arka plan

Ruh Adam tarihî bir roman olmadığı için burada konu edilen şey romanın dönemi ve dayandığı gerçek hayattır. Olaylar Cumhuriyet'in ilk on yıllarında, İstanbul'da, büyük ölçüde Maltepe çevresinde geçer. Selim Pusat'ın ordudan atılması, haksız yere yargılanıp hapse girmesi ve sonra kütüphanede tasnif memuru olarak çalışması, Atsız'ın kendi hayatıyla paralellik gösterir. Kronolojiye göre Atsız 1925'te Askerî Tıbbiye'den çıkarılmış, 1944'te Irkçılık-Turancılık Davası'nda tutuklanmış ve 1949'dan itibaren Süleymaniye Kütüphanesi'nde çalışmıştır. Mehmet Kaan Çalen, romanın askerlik yolunun kapanmasının yarattığı bunalımı anlattığını belirtir.

Atsız da romanın yaşanmış olduğunu birçok mektubunda söyler. Yücel Hacaloğlu'na yazdığı mektupta romandaki kişilerin hiçbirinin hayal ürünü olmadığını, olayların ise çoğunun temsilî anlatıldığını belirtir. İsmail Hakkı Gökhun'a mektubunda hemen bütün kişilerin gerçek olduğunu, yalnızca Şeref'in şerefi, Kubudak'ın da ihtirası temsil ettiğini yazar. Turan Kekevi'ye mektubunda ise Güntülü ile Aydolu'nun gerçek kişiler olduğunu ve romanda hayal olan pek az şey bulunduğunu söyler.

Yazılışı ve yayımı

Roman, basılmasından yaklaşık yirmi yıl önce yazılmıştır. Ahmet Bican Ercilasun'a dayanan araştırmalara göre, Ruh Adam'da yer alan "Geri Gelen Mektup" şiiri 3 Ağustos 1951'de Orkun dergisinde "yayımlanmamış bir romandan" alındığı notuyla çıkmıştır; bu, romanın o tarihte yazılmış olduğunu gösterir. İçindeki gerçek kişiler yüzünden basımı geciktirilen roman, 1972 sonlarında Ötüken Neşriyat tarafından yayımlandı. Atsız, Adile Ayda'ya yazdığı mektupta romanın çok önce yazıldığını, baskıya verilirken epey değiştirildiğini ve hukuki bakımdan yeniden gözden geçirildiğini anlatır.

Roman büyük tartışma yarattı. Atsız'ın mektuplarına göre çok beğenildi ama çok da eleştirildi; bazı genç okurlar, Türkçü bir yüzbaşının bir genç kıza yenilmesini kabullenemedi. Atsız, Hacaloğlu'na bazı okurların romanı hiç anlamadığını, bazılarının da onu bir hortlak romanı gibi okuduğunu yazar. Romanı en iyi anlayanın Adile Ayda olduğunu söyler; Ayda'ya bir mektubunda ise romanın bitmediğini ve bir devamı olacağını belirtir, ama bu devam yazılmamıştır.

Temalar

Romanın temel teması aşk ile irade arasındaki çatışmadır. Nazan Bekiroğlu'nun yorumuna dayanan tezlere göre Ruh Adam, bütün sosyal ve siyasal meselelerine rağmen bir aşk romanıdır: karar ve irade adamı olan bir subay, aşkı inkâr etmekten onu bütün varlığıyla yaşamaya geçer ve bunun bedelini öder. Kader ile insanın acizliği, suç ve ceza, vicdan muhasebesi bu temaya bağlanır.

Ruhun yeniden doğuşu (tenasüh) romanın kurgusunu taşır: Burkay'ın ıstırabı Selim'de, Açığma Kün Güntülü'de tekrarlanır. Arzu Korucu ve Şamil Yeşilyurt'un çalışmaları bu yeniden doğuşu arketipsel açıdan, Büşra Boza'nın tezi ise Yek, Şeref ve Kubudak'ı Selim'in benliğinin parçaları olarak inceler. Fotoğraf, çam ağacı ve hayalî mahkeme gibi fantastik unsurlar sembolik bir anlatım kurar. Askerlik ve ordu sevgisi, şeref, dostluk ve sadakat, devlet ve hanedan fikri de romanın öteki temalarıdır. Çetin Arslan'ın makalesi ise romandaki tasavvuf eleştirisini ele alır.