Bozkurtların Ölümü

Konusu

Roman, "Romanın Hikâyesi" adlı kısa bir girişle açılır. Tatil günlerinde bir öğrenci pansiyonunda konuşan gençlerden biri, arkadaşları arasında Tonyukuk lakabıyla bilinen bir tarih öğrencisidir ve 1300 yıl öncesini anlatacak, tek bir kahramana değil bütün bir milletin kaderine dayanan bir roman yazmaya karar verdiğini söyler. Araştırmacılar bu öğrencinin yazarın kendisini temsil ettiğini kabul eder. Asıl anlatı bu girişten sonra başlar.

Olaylar 621 yılının bir yaz gecesinde, Ötüken'de başlar. Doğu Göktürk hükümdarı Çuluk Kağan, Çinli eşi İçing Katun tarafından zehirlenerek öldürülür. İçing Katun, Çin'de devrilen eski Sui hanedanındandır ve Göktürkleri kendi ailesini yeniden tahta çıkaracak bir savaşa sürüklemek ister. Kağanın yerine kardeşi Bağatur Şad geçer ve Kara Kağan adını alır. Türk töresi gereği ağabeyinin dul eşiyle evlenir; böylece kocasını zehirleyen kadın yeniden katun olur. Bu durum hem halk arasında dedikoduya hem de Çuluk Kağan'ın oğulları Tulu Han ile Kür Şad'ın derin bir kırgınlığına yol açar.

Ötüken'de Çinlilerin sayısı ve nüfuzu artar. İçing Katun'un kardeşi Şen-king saraya yerleşir, Çinli casuslar bilgi toplar. Yüzbaşı İşbara Alp'in at uşağı Çalık, ele geçirdiği bir casus mektubunu efendisine getirdikten sonra öldürülür; mektup çevrilince Ötüken'deki durumun Çin'e bildirildiği anlaşılır ve Kür Şad katili cezalandırır. Ardından Göktürk ordusu Çin'e büyük bir akın yapar, Çin Seddi aşılır, Kür Şad kendi tümeniyle parlak zaferler kazanır. Ancak Kara Kağan, Çin'den gelen elçilerle anlaşarak orduyu geri çeker.

Bu arada romanın en bilinen yan hikâyelerinden biri yaşanır: Onbaşı Pars, İşbara Alp'in kızı Almıla'yı töreye uygun bir yarışta kazanır. Almıla'yı kendi kardeşine almak isteyen İçing Katun'un tuzaklarından kurtulmak için genç çift Batı Kağanlığına kaçar. Yıllar geçtikçe Doğu Kağanlığı içten çürür. Kara Kağan Çinlilere fazla güvenir, Tulu Han ile amcası arasındaki rekabet büyür, boylar kıtlık yüzünden ayaklanır. Ayaklanmayı bastıramayan Tulu Han zincire vurulur, serbest kalınca da tahtı ele geçirmek için Çin'den yardım ister. Kıtlık, doğal felaketler ve iç kavgalarla zayıflayan Göktürkler sonunda Çin ordusuna yenilir; Kara Kağan, Kür Şad ve binlerce Türk esir düşer.

Romanın son bölümü esaret yıllarını anlatır. Esir Türklere toprak verilir, Çince öğrenmeleri ve Çinli gibi yaşamaları istenir. Kara Kağan esarette kederinden ölür, sadık komutanı İşbara Han da ardından canına kıyar. Bunun üzerine Kür Şad, milleti eriyip yok olmadan bir şey yapılması gerektiğine karar verir. Esir arkadaşlarından kırk kişiyle and içerek gizli bir ihtilal hazırlar. Amaç, geceleri kılık değiştirip şehirde dolaşan Çin imparatorunu yakalamak ve esir bir Türk prensini kağan ilan etmektir. Kendisine kağanlık önerildiğinde bunu reddeder; ona göre kağanlık bir hizmettir ama aynı zamanda bir kazançtır, en yüce hizmet ise karşılık beklemeden yapılandır.

İhtilal gecesi fırtına çıkar ve imparator sarayından çıkmaz. Kür Şad, planın duyulmasından korktuğu için kırk yiğidiyle doğrudan saraya saldırır. Çarpışma çok kanlı geçer, sayıca az olan Türkler geri çekilmek zorunda kalır, imparatorun ahırından aldıkları atlarla kaçarlar ve Vey Irmağı kıyısında son nefeslerine kadar savaşarak ölürler. Romanın son sahnesinde Kür Şad'ın ruhu arkadaşlarını kaldırır; kırk bir yiğit Tanrı Dağı'na doğru yürür ve orada Alp Er Tunga'nın başında olduğu atalar tarafından karşılanır.

Kişiler

• Kür Şad (Şu Tegin): Çuluk Kağan'ın küçük oğlu, romanın ana kahramanı. Kusursuz bir alp olarak çizilir; kağanlığı reddederek kırk yiğidiyle Çin sarayına saldırır.
• Çuluk Kağan: Doğu Göktürk kağanı. Çinli eşi İçing Katun tarafından zehirlenir ve felaketler zinciri onun ölümüyle başlar.
• Bağatur Şad / Kara Kağan: Çuluk Kağan'ın kardeşi. Töre gereği ağabeyinin dul eşiyle evlenir; Çinlilere güvenmesi ülkeyi esarete götürür.
• İçing Katun: Sui hanedanından Çinli prenses. Türkler arasında ailesinin çıkarı için entrika çeviren olumsuz karakterdir.
• Şen-king: İçing Katun'un kardeşi. Türk töresine yabancı, korkak ve hilekâr bir tip olarak alay konusu olur.
• Tulu Han (Yaşar Şad): Çuluk Kağan'ın büyük oğlu. Tahtı kaybetmenin acısıyla amcasıyla çekişir ve sonunda Çin'den yardım ister.
• İşbara Alp (İşbara Han): Almıla ile Gün Yaruk'un babası, sadık bir komutan. Kağanın esarette ölümünden sonra canına kıyar.
• Onbaşı Pars ve Almıla: Töreye uygun bir yarışla nişanlanan genç çift. İçing Katun'dan kaçarak Batı Kağanlığına sığınırlar ve hikâyeleri Bozkurtlar Diriliyor'da sürer.
• Bögü Alp: Kür Şad'ın yakın arkadaşı ve ihtilalin yardımcısı. İşbara Alp'in kızı Gün Yaruk ile evlenir.
• Onbaşı Yamtar: Çok güçlü, saf yürekli bir Türk eri. Çinli filozof Şen-ma ile tartışmaları Türk töresiyle Çin düşüncesi arasındaki farkı gösterir.
• Kara Ozan ve Çuçu: Kopuz eşliğinde deyiş söyleyen ozanlar. Kara Ozan da ihtilalin kırk yiğidi arasındadır.

Tarihî arka plan

Roman, Birinci Göktürk Kağanlığının çöküş dönemini işler. 552'de Bumin Kağan'ın kurduğu devlet, VII. yüzyılın başında taht kavgaları ve Çin'in ayrılık politikalarıyla zayıflamıştı. 630'da Doğu Göktürk kağanı Çin'e esir düştü ve Türkler Çin topraklarına dağıtılarak asimile edilmek istendi. Romandaki Çuluk Kağan, Kara Kağan ve Tulu Han tarihî kişilerdir; yazar olayların ana çizgisini tarihe bağlı kalarak kurmuştur.

Kür Şad olayı da tarihîdir. Atsız 1934'te Orhun dergisinde yayımladığı Cihan Târihinin En Büyük Kahramanı: Kür Şad yazısında, 639'da kırk kişilik gizli bir cemiyet kuran bu prensin imparatoru öldürüp esir bir Türk prensini kağan yapmak istediğini, fırtınalı gecede saraya saldırıp bir ırmağı geçerken öldürüldüğünü anlatır. Aynı yazıya göre olay Çinlileri o kadar korkutmuştur ki Türkleri Çinlileştirme siyasetinden vazgeçmişler; bu da 681'deki yeniden bağımsızlığın tohumu olmuştur. Kür Şad adı ise Atsız'ın kendi okumasıdır: Çin kaynaklarındaki adın eski Türkçe karşılığının "Kür Şad" olabileceğini düşünmüş ve kahramanına bu adı vermiştir.

Yazılışı ve yayımı

Atsız, Kür Şad'ı romanlaştırma fikrine Tahsin Demiray'ın teşvikiyle 1936 sonlarında yöneldi. Romanın ilk kısmı, Demiray'ın ortaokul öğrencileri için çıkardığı Ateş dergisinde 7 Ocak 1937'den itibaren tefrika edildi. Yazar romana 1944'te, Irkçılık-Turancılık Davası sırasında tutukluyken devam etti ve tahliyesinden sonra Maltepe'deki evinde 13 Nisan 1946'da tamamladı. Kitap aynı yıl Türkiye Yayınevi tarafından basıldı.

Roman, 1973'ten itibaren devamı olan Bozkurtlar Diriliyor ile birlikte "Bozkurtlar" adıyla tek cilt hâlinde yayımlanmaya başladı ve yüzü aşkın baskı yaptı. Atsız'ın 1974'te Adile Ayda'ya yazdığı mektupta romanı yazarken "bütün varlığıyla" Türkistan'da ve geçmişte yaşadığını söylemesi, esere ne kadar bağlandığını gösterir. Atsız, Kültür Bakanına açık cevabında iki romanından izinsiz uyarlanan filmlerin tarihi ve kahramanları çarpıttığından şikâyet eder.

Temalar

Romanın merkezinde töre vardır. Seyfettin Arslan'ın ve Alev Uysal'ın çalışmalarında vurgulandığı gibi, kağanın seçimi, dul eşle evlenme, yarışla eş seçme, yuğ törenleri ve savaş ahlakı gibi pek çok olay töreye göre şekillenir; töreden sapmak ise felaketi getirir. İkinci büyük tema dış düşmana karşı uyanıklıktır: Çin, kılıçtan çok entrika ve kültürle tehlikelidir.

Kahramanlık ve fedakârlık da romanı taşıyan temalardır. Kür Şad yenilen ama kendisinden sonra gelenlere yol açan bir kahraman olarak çizilir. Bozkurt, birlik ve yeniden doğuşun simgesidir; kırk sayısı ise hazırlığın ve tamlığın işaretidir. Kadın kahramanların ata binen, yay çeken, eşini kendi seçen kişiler olarak anlatılması da tezlerde ayrıca incelenen bir yöndür.