Tek parti yıllarının yöneticilerini ve dalkavukluğu hicveden iki kısa mizahi roman. Biri hayalî bir eski çağ devletinde, öteki elli yıl sonrasının Türkiye’sinde geçer.
Konusu
Bu kitapta Atsız'ın iki kısa hiciv romanı birlikte yer alır. İkisi de aynı hedefe yönelir, ama biri hayalî bir eski çağ devletinde, öteki yazarın yaşadığı günden elli yıl sonrasında geçer.
Dalkavuklar Gecesi, Hititlerin başkenti Hattuşaş'ta başlar. Kral Subbiluliyuma'nın bir oğlu doğmuştur ve bütün şehir eğlenmektedir. Şölende, yıllardır sarayda yaşayan ve kimsenin güldüğünü görmediği için "Gülmez Yüzlü Kadın" denen Hantilyas kahkahalarla kralın yanına gelir. Onu güldüren şeyin, sarayın mahzenindeki fıçılarda saklanan ve zehir sanılan kırmızı su olduğu anlaşılır. Kral ve Başkumandan Tutaşil de içer, suyun zehir değil insanı neşelendiren bir içki olduğunu görürler.
Bu "tılsımlı suyun" ne olduğunu çözmek için ülkenin dört bir yanından bilginlerin katıldığı bir kurultay toplanır. Kral, suyun tanrıların atalarına bağışladığı kutsal bir içecek olduğuna inanmaktadır ve dalkavuk bilginler hemen onu onaylar. Yalnızca gerçek bir bilgin olan İkeznini, belgelere dayanarak bunun sıradan bir şarap olduğunu açıklar; bu yüzden vatan hainliğiyle suçlanır ve ülkeyi terk etmek zorunda kalır. Kurultay, suyun tanrıların krala sunduğu bir iksir olduğuna karar verir ve ona "şarap" demeyi yasaklar. Kâhin Şilka'nın küçük oğlu suya şarap dediği için yakalanır, Şilka mahkemeye çıkarılır. Yasak sonradan kaldırılır, ama şaraba iyice alışan kral artık dalkavukların elinde oyuncak olmuştur ve ülke işlerini içki sofralarında görmektedir. Hikâyenin ikinci kısmında, halkın gözünde devletin son direği olan Tutaşil, Kaskalara karşı ağır kayıplar verdiği bir seferden döner. Kahramanlar için bir gece düzenlenir, ama dalkavukların yalanlarıyla Tutaşil görevinden alınır ve "kahramanlar gecesi" aslında bir dalkavuklar gecesine dönüşür.
Z Vitamini'nde ise roman kişileri gerçek adlarıyla yer alır. Olaylar 1999 yılının son günü, saat 19'da Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu ile başlar. Kurgunun içinde İnönü, 1961'de Demokrat Parti'yi bir "millî hareketle" devirmiş ve otuz dokuz yıldır iktidardadır. Bakanlar Hasan Âli Yücel, Ahmet Emin Yalman, Falih Rıfkı Atay, Kasım Gülek ve dönemin başka tanınmış isimleridir. Toplantının başında İnönü, Amerika'dan getirilen ve ömrü uzattığına inanılan "Z" vitamininden bir tane yutar. Bütçenin en büyük gideri de bu vitamindir.
Toplantıda alınan kararlar ciddi bir tavırla tartışılır ama her biri gülünçtür: İnönü'ye artık "Millî Şef" değil "Beşerî Şef" denmesi, ülkenin adının "Beşeristan" olması, "millî" kelimesinin gerici bulunup kaldırılması, tarih kitaplarının değiştirilmesi, bayrağın renginin değiştirilmesi bunlardan bazılarıdır. Z vitamini zamanla unutkanlığa ve akıl almaz isteklere yol açar; Beşerî Şef bütün milletlerin kanını taşımak ister. Sonunda Türkçüler ayaklanınca Beşerî Şef kaçacak bir ülke arar, ama ona kucak açacak dostlarının hepsi ölmüştür. Son çare olarak İnönü şehitlerinin yanına sığınmak ister; şehitler onu aralarına kabul etmez ve ona şerefli ölüler arasında yer olmadığını söylerler.
Kişiler
- Kral Subbiluliyuma: Dalkavuklar Gecesi'nin Hatti kralı. Başta tarafsız görünür, zamanla şaraba ve dalkavuklara teslim olur.
- Başkumandan Tutaşil: Halkın güvendiği, krala doğruyu söyleyebilen tek komutan. Dalkavukların yalanlarıyla görevinden alınır.
- Kâhin Şilka: Açık sözlü eski bir hâkim. Araştırmacılar onun Atsız'ın kendisi olduğunu kabul eder.
- Bilgin İkeznini: Pek çok dil bilen, belgeyle konuşan gerçek bilgin. Adı tersten okunduğunda "Zeki"yi verir ve Zeki Velidi Togan'ı temsil ettiği kabul edilir.
- Filozof İlanasam: Kendini satmayı bilen dalkavuk filozof. Tezlerde Hasan Âli Yücel'in karşılığı olarak gösterilir.
- Başhekim Ziza: Kafa ve boy ölçerek insanların soyunu bildiğini iddia eden hekim. Şevket Aziz Kansu'ya gönderme olarak yorumlanır.
- Şair İrdas, Yamzu, Hantilyas: Medhiyeler yazan cüce şair, kralın gözdesi ve sarayın gülmez yüzlü kadını.
- İsmet İnönü (Beşerî Şef): Z Vitamini'nin baş kişisi; vitaminle ömrünü uzattığına inanan cumhurbaşkanı.
- Bakanlar: Hasan Âli Yücel, Ahmet Emin Yalman, Falih Rıfkı Atay, Kâzım Özalp, Kasım Gülek gibi gerçek isimler, şefe övgü yarışına giren dalkavuklar olarak anlatılır.
Tarihî arka plan
İki roman da tek parti dönemine ve özellikle Atsız'ın karşı çıktığı Halk Partisi yönetimine yöneliktir. Mehmet Kaan Çalen, Dalkavuklar Gecesi'nin Atatürk dönemindeki seçkinleri hicvetmek için yazıldığını ve Birinci Türk Tarih Kongresi'nin sembolik bir ironisi olarak okunabileceğini gösterir. Romanın Hitit ülkesinde geçmesi anlamlıdır, çünkü dönemin resmî Türk Tarih Tezi Hititleri Türk saymıştı. Kurultayda gerçeği söyleyen tek bilginin dışlanması, Atsız'ın hocası Zeki Velidi Togan'ın kongrede uğradığı saldırılara göndermedir; kronolojiye göre Atsız da Togan'ı savunduğu için 1933'te asistanlıktan alınmıştı. Çalen'in tezine göre romandaki "şarap" tarihin simgesi olarak okunabilir. Kralın kimi temsil ettiği tartışmalıdır: Çağlayan Tan onu İsmet İnönü olarak görür, Ercilasun ise doğrudan Atatürk olarak okunmasını doğru bulmaz.
Z Vitamini'nin hedefi ise açıkça "Millî Şef" dönemidir. Atsız, 1944 Irkçılık-Turancılık Davası'nda tutuklanıp yargılanmış ve bunun sorumlusu olarak İnönü yönetimini görmüştü. Roman 1959'da, Demokrat Parti iktidardayken yazılmış; Atsız, İnönü'nün yeniden iktidara gelip yarım yüzyıl sonra hâlâ aynı kadrolarla ülkeyi yönettiğini hayal ederek eleştirisini geleceğe taşımıştır.
Yazılışı ve yayımı
Dalkavuklar Gecesi'nin yazımı 28 Mayıs 1941'de bitti ve kitap aynı yıl basıldı. Atsız'ın kendi anlatımına göre, sonraki yıllarda sorguya çekildiğinde bir sıkıyönetim komutanı ona romanın şifrelerinin çözüldüğünü söylemişti. Z Vitamini ise 1959'da Büyük Doğu dergisinin 18-20. sayılarında, Atsız'ın takma adlarından biri olan "Selim Pusat" imzasıyla tefrika edildi.
İki eser daha sonra tek kitapta birleştirilerek yayımlandı ve bu hâliyle pek çok baskı yaptı. Orkun dergisinde 1988'de çıkan ve sitede yer alan bir biyografi yazısında da iki eser Atsız'ın "mizahi romanları" olarak anılır.
Temalar
İki romanın ortak teması dalkavukluk ve onun devlete verdiği zarardır. Furkan Küçüktepe'nin ve Çağlayan Tan'ın belirttiği gibi, iki kitapta da yöneticiyi gülünç durumlara düşüren bir madde vardır: birinde zehir sanılan şarap, ötekinde Z vitamini. Bu maddeleri kullandıktan sonra yöneticiler akıl dışı kararlar alır ve ülke adeta aklını yitirmiş birinin eline geçer.
Bilim ve gerçeğe karşı resmî ideoloji (Dalkavuklar Gecesi'ndeki kurultay), millî değerlerden ve Türklükten uzaklaşma (Z Vitamini'ndeki "Beşeristan" kararı), soyca yabancı ama Türklük adına konuşan seçkinlere duyulan öfke ve şahıs kültü romanların öteki temalarıdır. Alegori, ters okunan adlar, abartı ve absürt diyaloglar başlıca hiciv araçlarıdır. Z Vitamini'nin sonundaki şehitler sahnesi ise Ahmet Evis'in tezinde fantastik unsurlar arasında ele alınır.
Sık sorulan sorular
Dalkavuklar Gecesi'nin konusu nedir?
Dalkavuklar Gecesi, Hitit başkenti Hattuşaş'ta zehir sanılan şarabın keşfiyle başlayan bir hiciv romanıdır. Kral, şarabı kutsal bir içecek sayar, dalkavuk bilginler onu onaylar, gerçeği söyleyen bilgin İkeznini ise vatan haini ilan edilir. Roman, dalkavukların yönetimi nasıl ele geçirdiğini anlatır.
Z Vitamini romanının konusu nedir?
Z Vitamini, 1999 yılının son gününde toplanan İsmet İnönü başkanlığındaki bir Bakanlar Kurulu'nu anlatır. Ömrü uzattığına inanılan Z vitaminini kullanan yöneticiler gülünç kararlar alır; sonunda Türkçülerin ayaklanmasıyla kaçacak yer bulamayan "Beşerî Şef", şehitler tarafından da reddedilir.
Dalkavuklar Gecesi ve Z Vitamini ne zaman yazıldı?
Dalkavuklar Gecesi'nin yazımı 28 Mayıs 1941'de bitmiş ve aynı yıl basılmıştır. Z Vitamini ise 1959'da Büyük Doğu dergisinde "Selim Pusat" imzasıyla tefrika edilmiştir. İki eser bugün tek kitapta birlikte yayımlanmaktadır.
Dalkavuklar Gecesi'ndeki kişiler kimleri temsil eder?
Tezlere göre adlar çoğunlukla tersten okununca ya da küçük ses değişiklikleriyle gerçek kişilere gönderme yapar. Bilgin İkeznini'nin Zeki Velidi Togan'ı, Filozof İlanasam'ın Hasan Âli Yücel'i, Başhekim Ziza'nın Şevket Aziz Kansu'yu, Kâhin Şilka'nın ise Atsız'ın kendisini temsil ettiği kabul edilir. Kralın kimi temsil ettiği tartışmalıdır.
Bu iki roman neden birlikte basılıyor?
İki eser de kısa birer hiciv romanıdır ve aynı hedefe, tek parti yönetimine ve dalkavukluğa yönelir. Biri eleştirisini geçmişe, öteki geleceğe taşıdığı için birbirini tamamlar ve tek kitapta yayımlanır.